كرامت ايرانيان در امر حكمرانى پديدار است . كورش كبير « اسرائيليان » را كه نبوكد نصر ( - بخت نصر ) در بابل اسير كرده بود آزاد ساخت ، و نيز به آنها هزينهء راه و معاش داد و دستور داد تا زيارتگاه اورشليم را بازسازند و همهء ظروف و اسباب مقدس طلا و نقره را كه بخت نصر از اورشليم به غارت برده بود به آنان بازگردانند . اين رفتار نقطهء مقابل منش اقوام سامى باستان است ، كه ديگران را ميان خود راه نمىدادند . شاه عباس بزرگ در مدت پانزده سال اسلحه فراهم آورد ، صنعت را ترقى داد ، قدرت ملى را فزونى بخشيد ، و آنگاه به جنگ عثمانى در غرب برخاست و تبريز و ديگر جاها را كه پيشتر تسليم كرده بود پس گرفت . مورخان نوشته‌اند كه در آن هنگام شمار رزمندگان ترك بيش از يكصد هزار بود ، و ايرانيان حدود شصت هزار سرباز يا كمتر داشتند ، اما قشون ترك در اسلحه و روحيه بسيار پايين‌تر از ايرانىها بود . مىگويند كه به ويژه توپچيان مؤثرترين كار و سهم را در جنگ داشتند ، و نيز شيوه و شگرد جنگى شاه عباس بزرگ چنان هوشمندانه و كارساز بود كه امروزه هم افسران ستاد آن را مىستايند . نوشته‌اند كه چون او بغداد و موصل را پس گرفت و كربلا و ديگر اماكن متبرك شيعه را باز به خاك ايران پيوست ، ملت ايران سراپا شوروشادى شد . در اين هنگام ترك‌ها پذيرفتند كه همهء غنايم جنگى پيشين را از دست بگذارند ، و شاه عباس قرار داد كه در برابر اين كار ، هر سال دويست بار ابريشم به سلطان ( عثمانى ) بدهد . سپس ديگر بار با ترك‌ها جنگيد ، و در پيمانى كه در پى آن بسته شد اين دويست بار ابريشم به يكصد بار كاهش يافت . مواد ديگر اين پيمان هم به سود ايران بود . در اين ميان بغداد و جاهاى ديگر به مدت چند ماه در محاصره بود ، و در تاريخ آمده است كه شاه عباس خود سربازان زبده همراه برداشت و رفت و اين شهرها را آزاد كرد . شاه عباس بزرگ نه فقط در امور رزمى ، كه در مملكتدارى نيز سرآمد و ممتاز بود . پيداست كه ترقى معمارى و هنرها و صنايع دستى در اصفهان به مايهء حمايت و